پیش‌نوشت: وقتی فهرست چند نمونه از کتاب‌هایی را که در ماه‌های اخیر خوانده‌ام برای انتشار در روزنوشته تنظیم می‌کردم، کتاب میرایی (Mortality) کریستوفر هیچنز هم جزو آن‌ها بود. حتی عکس جلد را هم لابه‌لای عکس کتاب‌ها در بالای نوشته گنجاندم. اما وقتی آن مطلب را نوشتم و نوبت به کتاب هیچنز رسید، دیدم ذهنم خسته‌تر از آن است که چیزی در شأن هیچنز بنویسم. نمی‌خواستم طولانی بنویسم، اما دیدم توان و حوصلهٔ همان چند خط هم نیست. این بود که نوشتن بخش دوم فهرست را – که قاعدتاً باید با هیچنز ادامه پیدا می‌کرد – به زمان دیگری موکول کردم.

امروز که خواستم بخش دوم فهرست را بنویسم، دیدم در تمام این سال‌ها فرصت نشده مطلب مستقلی به هیچنز اختصاص دهم. درست، دوستانه و قدرشناسانه نیست نام کسی را که سال‌ها نوشتنش را دیده، خوانده و از سبک نگارش او آموخته‌ام، جایی «لای اسم دیگران» بگنجانم.

نوشتن از هیچنز، در مقایسه با دیگر نویسندگان محبوبم، مدتی نسبتاً طولانی عقب افتاده است. علتش هم این است که همیشه دنبال فرصتی بوده‌ام که با دقت، حوصله و جزئیات بیشتر درباره‌اش بنویسم.

اما تصمیم گرفتم، این وسواس را – که همیشه باعث ننوشته ماندن حرف‌ها یا ناقص ماندن نوشته‌هایم شده – کنار بگذارم و همان مطلب کوتاهی را که می‌خواستم دربارهٔ کتاب Mortality بنویسم، در قالب یک نوشتهٔ مستقل منتشر کنم.

لطفاً شما هم این نوشته را در حد یک چرک‌نویس مختصر، و بخش کوچکی از متن بزرگ‌تری که نوشته نشده، بخوانید.

کریستوفر هیچنز

وقتی گفتگوی تصویری با سه نفر از دوستان متممی را در سال ۱۴۰۰ منتشر کردیم، پرتکرارترین سوالی که این‌جا و آن‌جا پاسخ می‌دادم این بود که: «در بین نویسنده‌هایی که نام بردی، اسم یکی‌شان را متوجه نشدیم. چه بود؟ اسمش را چه‌جوری می‌نویسند؟»

این سوال چندان غیرمنتظره نبود. کریستوفر هیچنز (Christopher Hitchens) که من در آن‌جا با نام کوتاه‌شدهٔ کریس هیچنز به او اشاره کردم، به اندازهٔ نام‌های دیگری که گفته و شنیده شد (پیتر دراکر، دنی دیدرو، نیل پستمن، دنیل دنت،، برای مخاطب ایرانی کمتر شناخته‌شده بود. من هم در نوشته‌هایم، در مقایسه با دوستانش (ریچارد داوکینز و دنیل دنت) کمتر از او اسم برده بودم (و شاید تا آن زمان اصلاً اسم نبرده بودم).

طبیعی بود وقتی به دامنهٔ واژگان گستردهٔ او و سبک نوشتن‌اش اشاره کردم و گفتم «برای بهتر فهمیدن و بهتر نوشتن انگلیسی نوشته‌های هیچنز را رونویسی می‌کنم»، بعداً این سوال زیاد پرسیده شود که: در میان اسم‌های آشناتر، آن نویسندهٔ ناآشنا که بود؟

کریستوفر هیچنز (عکس راست از ونیتی فر و عکس چپ از ‌Andy Paradise در بریتانیکا)

خوشبختانه در سال‌های اخیر، نام او و بسیاری از نویسندگان بزرگ و صاحب‌قلم‌های معاصر جهان بیشتر و بهتر شنیده شده و لازم نیست در معرفی هیچنز، چیز زیادی بنویسم.

بنابراین، از معرفی می‌گذرم، و پس از یک نکته و به سراغ جایگاه ادبی او و سپس کتاب میرایی می‌روم.

فخر نثر انگلیسی

وقتی داوکینز در سال ۲۰۱۱ هیچنز را برای آخرین بار در زندگی‌اش – که خود نیز می‌دانست آخرین بار است – روی صحنه دعوت کرد و در آغوش کشید، او را «یکی از از بزرگ‌ترین سخنوران عصر ما» و «کسی که سبکش شبیه هیچ‌کس نیست»، توصیف کرد. هم‌چنین هیچنز را – از منظر تشویق به عقلانیت – در ادامهٔ نسل کسانی مانند برتراند راسل، رابرت اینگرسول، توماس پین و دیوید هیوم قرار داد.

اغراق نیست اگر بگوییم هیچنز، فخر نثر انگلیسی معاصر است. دوست‌داران و منتقدانش، عشاق و متنفرانش، همگی تسلط او بر کلمات، دایرهٔ گستردهٔ واژگان، و سبک نگارش خاص او را تحسین می‌کنند. هیچنز آن‌قدر در حرف زدن مسلط بود که بسیاری از حرف‌هایش، بلافاصله پس از جاری شدن بر زبان یا قلمش، مثل جمله‌ای قصار دست‌به‌دست می‌شدند. کیست که این جمله را نشنیده باشد: «ادعایی را که بدون شواهد مطرح می‌شود، بدون شواهد هم می‌شود رد کرد.» حتی اگر ندانید اسم این قاعده «تیغ هیچنز» است، آن را شنیده‌اید و شاید به‌کار برده باشید.

بی‌دلیل نیست که هیچنز چند بار در زندگی‌اش شاهد بود که در مقالاتی که به او می‌پرداختند، مرده پنداشته شده است: «کریستوفر هیچنز، نویسنده فقید …». آن زمان، که اینترنت تقریباً رایج نبود و دسترسی به اطلاعات کمتر بود، گاهی سخت بود باور کنید نویسنده‌ای که حرف‌هایش ورد زبان دیگران است و سبک نوشتنش را مثل یک اثر کلاسیک در متن‌ها و مقاله‌ها مثال می‌زنند، هنوز زنده باشد و خودش هم در نشریه‌ها (غالباً ونیتی فر / Vanity Fair) قلم بزند.

کتاب میرایی

کتاب Mortality هیچنز را حدود ده سال پیش خریده و خوانده بودم. سه چهار سال پس از مرگ هیچنز و انتشار آن (زندگی هیچنز در آخرین روزهای ۲۰۱۱ به پایان رسید). اما علت این‌که در فهرست خوانده‌های اخیرم قرار گرفت این بود که می‌خواستم جمله‌ای از داوکینز دربارهٔ هیچنز را برای دوستی نقل کنم. جمله را حفظ بودم و گفتم. اما برای این‌که نقلم دقیق باشد، باید به سراغ کتاب می‌رفتم. یادم بود که جمله داخل ژاکت کتاب نوشته شده. همان چیزی که ما به آن غلاف یا محافظ جلد می‌گوییم. ورقی که لبه‌های آن تا می‌شود و داخل جلد می‌رود. آن روز تهران نبودم و به کتاب و کتابخانهٔ خودم دسترسی نداشتم. به نسخهٔ دیجیتالی کتاب در کیندل سر زدم و دنبالش گشتم. نوشته‌های ژاکت کتاب را در متن نیاورده بودند (متأسفانه این اتفاق زیاد می‌افتد).

جستجو در وب هم من را به آن جملهٔ داوکینز، با همان جمله‌بندی که داخل جلد بود نرساند. این بود که جملهٔ دیگری از او را که حال‌و‌هوای مشابهی داشت، پیدا کردم و علی‌الحساب برای دوستم فرستادم و وقتی مکالمه با او بسته شد، من ماندم و نسخهٔ دیجیتال Mortality؛ باز مانده روی کتابخوان و میز کارم.

شب فرصتی دست داد و چند صفحهٔ اول کتاب را خواندم. دوباره شوق خواندنش در من زنده شد و در شب‌های بعد قبل از خواب، کم‌کم آن را تا‌ آخر خواندم. یادم نمی‌آید چه کسی گفته بود (شاید هم خودم گفته باشم) «کتابی را که فقط یک بار خواندنش کافی است، نخواندنش هم کافی است. کتابی خوب است که بشود آن را بارها خواند و هر بار دوباره کشفش کرد.» نه این‌که دقیقاً فردا که به صفحهٔ آخر رسیدیم، به صفحهٔ نخست برگردیم. اما وقتی زمان گذشت، تجربه‌هایمان بیشتر شد، نگاه‌مان تغییر کرد، کلمات برایمان معنای دیگری پیدا کردند، دوباره بتوانیم به کتاب برگردیم و آن را کشف کنیم. مطالعهٔ دوبارهٔ این نوع کتاب‌ها، همان حسی را ایجاد می‌کنند که پس از چند سال، در بازگشت به محلهٔ قدیم‌مان می‌کنیم. حتی اگر هیچ چیز تغییر نکرده باشد، ما تغییر کرده‌ایم و همین باعث می‌شود محله هم در چشم‌مان تغییر کند. خواندن دوبارهٔ میرایی برای من چنین تجربه‌ای بود.

هیچنز و سرطان

هیچنز صبح روز هشتم ژوئن ۲۰۱۰ نتیجهٔ آزمایش را دریافت کرد و متوجه شد که گرفتار سرطان مری شده است. همان روز ظهر باید در جلسه‌ای که به معرفی و رونمایی کتاب خاطراتش (Hitch-22) اختصاص داشت شرکت می‌کرد. اگر فکر می‌کنید خبر سرطان او را به هم ریخت، اشتباه می‌کنید.

هیچنز، همان روز به یکی دو نفر از دوستان نزدیکش اطلاع داد که گرفتار سرطان شده و پیشرفت سرطان هم زیاد بوده و بلافاصله گفت که حالا باید برود و کتابش را معرفی کند. او نویسنده بود. واقعاً نویسنده بود. و نویسنده در نوشته‌ها و کلمات و قلمش خلاصه می‌شود. بدن برای نویسنده یک چیز فرعی است و حق ندارد مانع قلم شود.

هیچنز جمله‌ای را دوست داشت و بارها تکرار می‌کرد: «من بدن ندارم. من بدنم هستم.» (وقتی می‌گوییم «من بدن دارم»، انگار چیزی فراتر و متعالی‌تر از بدن وجود دارد که در این بدن قرار گرفته؛ روح یا هر چیز دیگر).

به‌نظر می‌رسد هیچنز با چنین نگاهی باید بسیار مراقب بدنش باشد. چون در نگاه او، هر چه هست، همین است و جز این نیست. هیچنز حافظ نیست که فکر کند جانی فراتر از جسم دارد که «در سراچهٔ ترکیب، تخته‌بند (زندانی) تن شده.» و باز هم برخلاف حافظ، تن را «غباری» نمی‌بیند که «حجاب چهرهٔ جان» شده باشد. تن برای او خوار و حقیر نیست. همه‌چیز است. و در عین حال، تن را و خستگی را و فشار را و درد را، همگی در پای کلام و کلمه و نوشتن می‌ریزد.

همین می‌شود که جایی در میرایی می‌گوید «همیشه گفته‌ام که من بدن ندارم، من بدنم هستم. و در عین حال جوری رفتار می‌کنم که انگار چنین نیست. همیشه بدن را به بعد موکول می‌کنم. دکتر؟ باشد برای بعد. فعلاً کار دارم.»

هیچنز از سال ۱۹۹۲ با Vanity Fair کار می‌کرد و برای شمارهٔ هر ماه آن چیز یا چیزهایی می‌نوشت. وقتی در نیمهٔ سال ۲۰۱۰ متوجه سرطان خود شد، بیش از هجده سال در ونیتی فر نوشته بود. او تصمیم گرفت نوشته‌های بعدی خود را در این نشریه به تجربهٔ خود از مواجهه با سرطان اختصاص دهد.

خوانندگانی که ونیتی فر را می‌خریدند، در فهرست مطالب نسخهٔ سپتامبر دیدند مقاله‌ای با عنوان «موضوع سرطان / Topic of Cancer» به قلم کریس هیچنز نوشته شده است. لابد این بار، هیچنز تصمیم گرفته بود به سراغ موضوع اجتماعی تازه‌ای برود.

اما وقتی صفحهٔ مربوط به مقاله را باز کردند، تصویر بالای صفحه، سوژهٔ مقاله را مشخص می‌کرد: موضوع سرطان، خود هیچنز بود (+).

مقاله این‌طور شروع می‌شد که «در زندگی‌ام بیش از یک بار پیش آمده که از خواب بیدار شوم و حس کنم مرده‌ام. با این حال، هیچ‌یک مرا برای آن روز صبح در ماه ژوئن گذشته آماده نکرده بود. وقتی به خود آمدم حس کردم انگار واقعاً مرا به جنازهٔ خودم زنجیر کرده‌اند.»

ماه‌های بعد هم مقاله‌های هیچنز یکی پس از دیگری منتشر شد. مجموعاً هفت مقاله که بعد از انتشار هم، هیچنز کمی آن‌ها را تمیز می‌کرد و بسط می‌داد تا برای کتابی که قرار است پس از مردنش منتشر شود، آماده شوند.

البته کتاب هیچنز نه در ۷ فصل، بلکه در ۹ فصل منتشر شده است. روزهای آخر که به‌سختی نفس می‌کشید، تک‌جمله‌هایش را هم می‌نوشت و به همسرش سپرده بود که وقتی مردم، آن‌چه را از یادداشت‌ها در کنار یا روی جنازه‌ام مانده بردار و بدون این‌که لازم باشد جمله‌ها را کامل کرده یا به هم وصل کنی، در قالب فصل هشت به کتاب اضافه کن. فصل نهم را هم خودت بنویس و عنوانش را پی‌گفتار (afterword) بگذار.

مورتالیتی بعد از مرگ هیچنز منتشر شده، اما برخلاف بسیاری کتاب‌های پس‌-‌از-مرگ، که به دست  دیگران تهیه و تنظیم می‌شوند، این‌جا خود نویسنده، شاهد و ناظر بوده است.

چند وقت پیش در گشت‌و‌گذاری در سایت behance، اکانت خانم طراحی به اسم کاترین کازلینو (Catherine Casalino) را دیدم که آرام، بی‌صدا و متواضعانه، عکس جلد مورتالیتی را جزو نمونه کارهایش گذاشته و در توضیحش نوشته بود: «او طرح جلد را چند روز پیش از درگذشتش تأیید کرد.»

محتوای کتاب میرایی

میرایی از آن کتاب‌هاست که محتوایش، هم‌زمان مهم است و مهم نیست. یا فراتر از این، هم‌زمان بسیار مهم است و اصلاً مهم نیست.

مهم نیست. چون هیچنز عمری حرف زده و نوشته است. هیچنز سال‌ها همهٔ حرف‌هایش را گفته. او هم مثل بسیاری از متفکران، مسیر تحول فکری خاص خود را داشته. در جوانی چپ و مارکسیست بوده و به‌تدریج در میانسالی، به بلوغ رسیده و خط و فکر خودش را پیدا کرده است.

متفکران وقتی به پختگی می‌رسند، به‌سادگی در چارچوب‌های تنگ مکاتب سیاسی و فکری نمی‌گنجند. چون در هر موضوع، موضع خاص خود را پیدا می‌کنند. چپ‌گرایان در بعضی حرف‌ها صدای خود را از زبان آن‌ها می‌شوند و کف می‌زنند. گاهی هم شاکی می‌شوند و تحریم می‌کنند. راست‌گراها گاهی با صدای سوت‌ تشویق‌شان گوش کر می‌کنند و گاه، با دیدن موضعی دیگر، رو برمی‌گردانند. مذهبی‌ها با شنیدن جمله‌ای از ایشان ذوق می‌کنند، و گاه با دیدن نشانه‌ای دیگر، خشم می‌گیرند و دست به نفرین و زبان به تکفیر برمی‌دارند.

هیچنز هم همین مسیر را رفته بود و سال‌های آخر را در دوران بلوغ فکری خود به سر می‌برد. هیچنز دیگر چپ یا راست نبود، هیچنز بود. چنان‌که دوستش داوکینز هم فقط داوکینز است. همین بود که وقتی هیچنزِ آتئیست، تونی بلر مذهبی را پس از مناظره‌ای دربارهٔ مذهب در آغوش کشید، طرفداران هیچنز برای چنین کاری راحت نبودند. و وقتی داوکینز در مصاحبه‌ای خود را «از نظر فرهنگی، مسیحی / Christian by culture» توصیف کرد، طرفدارانش رو ترش کردند و این بخش را در نقل حرف‌هایش نادیده گرفتند.

علاوه بر این، در مواضع سیاسی هم وضع مشابهی داشت. از یک سو با برخی مداخله‌های نظامی آمریکا به‌شدت مخالف بود. او کیسینجر را نماد مداخله‌های نظامی غیراخلاقی در آمریکا می‌دانست و همیشه معتقد بود کیسینجر باید برای بمباران کامبوج، نسل‌کشی پاکستان در بنگلادش و بسیاری مداخله‌ها و حمایت‌های مستقیم و غیرمستقیم دیگر محاکمه شود. در نوشته‌های آخرش با حسرت می‌گوید: «یعنی من زنده نمی‌مانم که ازدواج فرزندانم را ببینم؟‌ که شاهد برآمدن دوبارهٔ ساختمان‌های مرکز تجارت جهانی باشم؟ که آگهی‌های مرگ تبهکارانی مثل هنری کیسینجر و ژوزف رتزینگر را بخوانم یا خودم آن‌ها را بنویسم؟» با این حال، موضعش در مورد افغانستان و عراق پیچیده‌تر بود. او در سال ۲۰۰۴ می‌گفت بوش را به کری ترجیح می‌دهد (+). و برای این‌که سلسلهٔ مواضع پیچیده‌اش مشخص شود، خوب است بدانیم که به بخشی از سیاست‌های مارگارت تاچر هم نظر مثبت داشت.

خلاصه این‌که هیچنز در کتاب آخرش، به یک معنا، حرف تازه‌ای نداشت که متفاوت از حرف‌های قبلی‌اش باشد. او در ثبات سال‌های قبل، همهٔ حرف‌ها و مواضعش را گفته و نوشته بود و از این منظر شاید کتابِ قبل از مورتالیتی، یعنی Hitch-22 که خاطراتش است، کتاب مهم‌تری باشد.

کتاب Hitch-22 با جمله‌ای از مک‌ایوان بر روی جلد آن: «اگر هیچنز وجود نداشت، ما نمی‌توانستیم کسی مثل او را اختراع کنیم.»

از سوی دیگر، میرایی مهم‌ترین کتاب هیچنز است. بسیار شنیده‌ایم که افرادی که باورهای مذهبی ندارند، در آخرین لحظه‌ها که سایهٔ مرگ را بر سر خود می‌بینند، نگاه‌شان را تغییر می‌دهند و دنبال راهی به سوی جاودانگی می‌گردند.

حرف‌های مولوی را در دفتر سوم مثنوی به خاطر داریم که کشتی‌ای گرفتار طوفان را وصف می‌کرد:

تندبادی همچو عزرائیل خاست

موج‌ها آشوفت اندر چپ و راست

دست‌ها از نوحه بر سر می‌زدند

کافر و ملحد همه مخلص شدند

سر برهنه در سجود آن‌ها که هیچ

رویشان قبله ندید از پیچ‌پیچ

نه ز چپشان چاره بود و نه ز راست

حیله‌ها چون مُرد، هنگام دعاست

هیچنز وقتی کشتی جان خود را در آستانهٔ غرق شدن دید، و مطمئن شد که به زودی برای همیشه خواهد مرد، قلم در دست گرفت. نوشت. نوشت و نوشت و نوشت. تا دقیقه‌ای که برای همیشه از حال رفت نوشت. تا سندی باشد بر این‌که باورهایش، بپسندیم‌شان یا نه، از بی‌توجهی به مرگ نبوده است. باورهایش، زیر سایهٔ تهدید نیستی، تغییر نکرده‌اند. هیچنز نشان داد که بعضی از اشعار کسانی مثل مولوی، همان‌طور که از نام‌شان پیداست، شعر هستند و نه میوهٔ منطق و اندیشه‌ورزی. مورتالیتی، پوزخندی به این شعر مولوی است.

خود نام مورتالیتی هم انتخاب زیبایی در همین راستاست. مورتال بودن، از ریشهٔ لاتین mort است؛ در ایتالیایی هم هنوز morte به‌کار می‌رود؛ کاملاً هم‌خانوادهٔ مُرد و مُرده که ما در فارسی داریم. زبان‌های هندو-اروپایی همه کم‌و‌بیش از این واژهٔ خنثی استفاده می‌کنند: بی‌جان شدن. متوقف شدن. بازایستادن.

مقایسه کنید با بعضی از تعبیرهایی که ما در فارسی به کار می‌بریم: «فلانی دیگر در قید حیات نیست.» حیات را «قید و بند» دیده و مرده را کسی که رها شده. این نگاه را همان‌هایی جا انداختند که به هستی هم گفتند «دنیا» از ریشهٔ «دَنی و پَست». همان‌هایی که در شعرشان هم بدن را به قفس تشبیه می‌کردند:

مرغ باغ ملکوتم، نیم از عالم خاک چند روزی قفسی ساخته‌اند از بدنم

و از این منظر، باید بین نوشته‌های هیچنز در آستانهٔ مرگ، با نوشته‌های کسانی که باورهای معنوی دارند تفاوت قائل شد. باور معنوی باعث می‌شود مردن اتفاقی عادی و مرحله‌ای در مسیر زندگی فرد باشد. نوشته‌های در آستانهٔ مرگ این دسته از افراد، شاید ارزش ادبی داشته باشد، اما پیام فکری ندارد. آن‌ها فقط در آستانهٔ عبور از یکی از مراحل زندگی ابدی‌شان هستند. این مرغ‌های باغ ملکوت، قرار است پر بزنند و بپرند و بروند. طبعاً نوشته‌های کسانی که قبل از پریدن از حال‌و‌هوایشان می‌نویسند، با نوشته‌های کسانی که معتقدند قرار است از عالم هستی به جهان نیستی پا بگذارند، از یک جنس نیست. مورتالیتی عنوانی است که این تفاوت را یادآوری می‌کند.

دوستی با مذهبی‌ها | روز دعا برای هیچنز

هیچنز دوستان مذهبی بسیاری داشت. البته این دوستان را بیشتر روی صحنهٔ مناظره‌ها و در حالی که می‌کوشید نادرست بودن باورهایشان را اثبات کند ملاقات می‌کرد.

اما جلسات مناظره‌ از آن دست که هیچنز در او شرکت می‌کرد، بسیار متمدنانه و فرهنگی بودند. معمولاً سبک مناظره‌ها این بود که دو طرف به نوبت حرف‌هایشان را در دفاع از نظر خود و نقد نظر دیگری می‌گفتند و بعد نظرسنجی انجام می‌شد که کدام‌طرف قابل‌قبول‌تر حرف زده.

مثلاً در مناظره با تونی بلر – که آخرین مناظره‌ای بود که در زندگی هیچنز برگزار شد – هیچنز بیشتر به تروریسم‌ و خشونت‌های دینی پرداخت و تونی بلر هم به کارهای خیرخواهانهٔ مقیاس بزرگی که مومنان در آفریقا و کشورهای کمتر توسعه‌یافته انجام می‌دهند (+).

بسیاری از خاخام‌های یهودی یا مسیحیانی که او را می‌شناختند یا با او مناظره می‌کردند، معتقد بودند که این مناظره‌ها توجه به دین را افزایش می‌دهد. یکی از خاخام‌ها می‌گفت: اگر این آتئیست‌ها این‌قدر علیه خدا حرف نمی‌زدند، صدای ما دین‌دارها دیگر در دنیای امروز شنیده نمی‌شد.

هیچنز گاهی هم به شوخی می‌گفت: ایمان نداشتن این آخر عمری به کارم آمده. اگر مثلاً عضو یکی از گروه‌های مسیحی یا یهودی بودم، این گروه‌ها آن‌قدر با هم بحث دارند که محال بود دیگری برایم دعا کند. اما الان بیرون از دعواهایشان هستم و این بخت را دارم که از دعای پیروان همهٔ ادیان بهره ببرم.

همین سابقهٔ ذهنی بود که جمعی از علاقه‌مندان مذهبی هیچنز، روز ۲۰ سپتامبر سال ۲۰۱۰ را «روز دعا برای هیچنز» نام‌گذاری کردند. خبرنگاری از هیچنز پرسید: نظرت در مورد این نام‌گذاری چیست؟ هیچنز، که معمولاً نمی‌شد جوابش به سوال‌ها را حدس زد به شوخی گفت: «نگفته‌اند که دعا برای چی.» (منظورش این بود که شاید دعا می‌کنند بمیرم و خلاص شوند). اما بلافاصله اشاره کرد که می‌دانم از محبت‌شان است و پاسخش هم این بود که بهتر است دوستانم خودشان را با فریاد در گوش‌های ناشنوای آسمان خسته نکنند. در مورتالیتی با لحنی شوخ‌طبعانه و در عین حال دوستانه به این روز اشاره کرده: «اگر این نوشته را در زمان مناسبی می‌خوانید، در جریان باشید که روز ۲۰ سپتامبر روز دعا برای هیچنز نام‌گذاری شده است.»

حتی در کتاب اشاره کرده که یکی از دوستان ایرانیش به ایرانیانی که آن زمان در آرامگاه خیام بوده‌اند گفته: برای هیچنز دعا کنید [هیچنز خیام را می‌شناخت و انتخاب هوشمندانه و در عین تناقض عجیب و طنزآمیز دعا بر مزار خیام برای سلامت خودش را می‌فهمید].

هیچنز در همان بخش از کتاب میرایی که به این ماجرا می‌پردازد، با اشاره‌ای لطیف سعی می‌کند دل مذهبی‌های معتقدی را که برایش دعا کرده‌اند، بدون این‌که بخواهد باورشان را تأیید کند، به دست بیاورد:

«می‌گویند به در خانهٔ نیلز بور نعل اسبی آویخته بود.

دوستانش پرسیدند: تو که به این نوع خرافات سطحی باور نداری. داری؟

گفت: معلوم است که ندارم.

و بعد در ادامه گفت: البته که تأثیر آن هم ربطی به باور داشتن یا نداشتن من ندارد.»

هیچنز در ادامه نوشت: این حرف مطمئن‌ترین و قابل‌اتکاترین نتیجه‌گیری در چنین بحث‌هایی است.

خلاصه این‌که مذهبی‌ها، که قطعاً فرصت دعا و نیایش به سبک مطلوب خودشان را در خاکسپاری هیچنز نداشتند، در ماه‌های آخر زنده بودنش توانستند سهمی دوست‌دارانه و محترمانه از ذهن و زبان او را به خود اختصاص دهند.

با هیچنز در آرایشگاه | خاطره‌ای از چند سال پیش

خودم را به زور در صندلی جمع‌و‌جور دسته‌دار آرایشگاه جا دادم. ندیده بودم آرایشگاه‌ها از این نوع صندلی‌ها استفاده کنند. کودکی هفت یا هشت ساله روی صندلی نشسته بود و زنی مسن که می‌خورد مادربزرگ، عمه یا خاله‌اش باشد، به آرایشگر امر و نهی می‌کرد.

نزدیک خانهٔ مادر و پدرم بودم و چون مدتی بود ندیده بودم‌شان، آخرین لحظه تصمیم گرفتم در آرایشگاهی در محلهٔ دوران کودکی موهایم را مرتب کنم (فکر می‌کنم مادرها مرتب یا نامرتب بودن سر و وضع فرزندان را مهم‌ترین شاخص حال درونی‌شان را می‌دانند. دوست نداشتم نگران‌شان کنم).

به نظر می‌رسید کار بچه طول می‌کشد (انصاف هم بدهیم، موهای سرش از موهای سر من بیشتر بود و طبیعی بود طول بکشد). این بود که کتاب Arguably را از کیفم در آوردم و سرگرم مطالعه شدم.

مطالعهٔ کتاب را از میانه‌های آن، جایی که خاطرات سفرش به ایران را (در سال ۲۰۰۵) شرح می‌داد، آغاز کردم.

خانم مسن کناردستی مشغول موعظهٔ پسرک شد: ببین! از این آقا یاد بگیر. آدم باید همیشه اهل کتاب باشه. باید باسواد بشی. همه‌اش نباید توی کوچه فوتبال بازی کنی. ببین. توی همین مغازه هم نشسته داره کتاب می‌خونه (آرایشگر اخم کرد. «مغازه» کلمهٔ مناسبی نبود. اما چیزی نگفت).

زن بعد از چند جملهٔ دیگر، منبر موعظه را رها کرد و رو به من گفت: «پسرم. حالا این کتاب چی هست داری می‌خونی؟»

یک لحظه صبر کردم و دنبال جواب گشتم. نمی‌دونم چرا به زبانم آمد که «سفرنامه است.» گفت: «جلال آل احمده؟» گفتم نه. هرچه فکر کردم ربطش را نفهمیدم. اما چون هنوز بعد از شنیدن «نه» نگاه از چشمم برنداشته بود، گفتم: «خارجیه. به ایران سفر کرده. دارم می‌خونم.»

زن گفت: «خب برای ما هم بخون. چی نوشته؟ الان این‌جا که می‌خونی چی گفته؟» از سر ادب، سر در کتاب کردم و گفتم: «این‌جا که من الان باز کردم داره دربارهٔ مسیر تهران قم حرف می‌زنه.» زن گفت: «پس مذهبی بوده. حتماً رفته زیارت. من خودمم قدیم می‌رفتم. دیگه الان پاهام درد می‌کنه نمی‌رم.» حوصلهٔ حرف‌هایش را نداشتم اما هر چه بود، شنیدن داستان درد پای او را به خواندن هیچنز برای او ترجیح می‌دادم.

گفتم: «البته مومن نبوده. حتی مسیحی مومن هم نبوده.» زن یک «اِوا»ی طولانی گفت و در سکوت فرو رفت. احتمالاً اگر خجالت نمی‌کشید، نصیحت‌های قبلی را پس می‌گرفت و به پسرک می‌گفت: این آقا را ول کن. به همان کوچه برگرد و بازی کن.

به من گفت: البته پسرم. آدم در سن جوونی کله‌اش بوی قرمه‌سبزی میده. از این حرفا زیاد می‌زنه. سن که بالا بره، آدم دنیا رو ببینه، این جهان بزرگ رو ببینه، عوض میشه (هم‌زمان با جهان بزرگ،‌ دستش رو باز کرد و ته کوچه رو نشون داد؛ جایی که احتمالاً آخرین نقطهٔ جهانش بود).

همین آقا هم پیر که بشه درست میشه. زنده است؟‌ گفتم «نه. مرده. سرطان مری داشته. سیگاری بوده.» امید داشتم بحث بره سمت سلامتی و سیگار. اما زن از منبر پایین نیامد. گفت: همینم باور کن نتیجهٔ آزمایش رو که بهش دادن، دست بلند کرده دعا کرده. حتماً اون موقع توبه کرده. باز همین که مریض شده، خوبیش اینه که فرصت توبه داشته. مرگ رو به چشم دیده.

توبه کرد. نه؟

سکوت من از دید زن و آرایشگر، شاید پنج شش ثانیه بود. اما در ذهن خودم، انگار که یک ساعت طول کشید. درست مثل لحظه‌های پرتنش قبل از سخنرانی یا لحظه‌های کوتاه قبل از تصادف، که در هر ثانیه‌اش به اندازهٔ چند دقیقه فکر می‌کنی.

نوشته‌های هیچنز دور سرم می‌چرخید. مناظره‌های داغ او، حرف‌ها و شوخی‌هایش. همهٔ این‌ها از یک سو و از سوی دیگر هم این زن که شاید سال‌های زیادی از زندگی‌اش باقی نمانده باشد. تمام داشته‌اش باورهایش هستند، و جهانی که با اشارهٔ دست انتهایش را نشان داد، و جلال آل احمد که از نظرش نویسندهٔ همهٔ سفرنامه‌های جهان است.

یاد یکی از مناظره‌های هیچنز افتادم. آن موقع هنوز بیمار نبود. یکی از استدلال‌های طرف مقابل همین حس دم مرگ بود و گفت: «اگر مرگ را به چشم ببینی ایمان میاوری.» و هیچنز با جدیت گفت: «این حرفت را قبول دارم. بله.» و قبل از این‌که طرف مقابل طعم پیروزی را مزمزه کند ادامه داد: «ترجیح می‌دهم با مرگم به آمار مرگ هم‌فکران شما اضافه کنم.» و بعد، خودش، مردم، و طرف مقابل خنده‌شان گرفت.

از دنیای خیالات خودم بیرون آمدم. دوباره به چهرهٔ زن نگاه کردم. هنوز به چشم‌هایم خیره بود. دوباره سوالش را پرسید: «آخرش ایمان آورد. نه؟» گفتم بله.

درست با همان حسی که هیچنز بیمار اما پیروز در آخرین مناظره‌هایش داشت، دست روی زانو فشار داد و به زحمت و با لبخند پیروزی از جا بلند شد. بلند شکری گفت و بساطش را جمع کرد.