هر روز خبر تازهای با این مضمون میشنویم که یک فرد یا یک شرکت، چالش یا مسئلهای در ریاضی را که مدتها حل نشده بود، با هوش مصنوعی حل کرده است.
این نوع اتفاقها یک جنبهٔ مثبت دارد: مطمئن میشویم که توانستهایم چیزی قدرتمندتر از گذشته بسازیم. درست همانطور که اختراع موتور قدرتمندتر، موشک دوربردتر، هواپیمای بلندپروازتر، پردازشگر سریعتر، روبات کوچکتر و … نشانهای از پیشرفت علم و تکنولوژی است، هوش مصنوعی توانمندتر هم نشانهای از همان دست است و پیام غرورآفرین مشابهی را منتقل میکند.
اما همزمان، این سوال هم – که تقریباً در همهٔ حرفهها مطرح شده – مطرح میشود که این پیشرفت چه تأثیری بر سرنوشت ریاضی و ریاضیدانها خواهد گذاشت؟
نخستین و سطحیترین پاسخی که به ذهن عامهٔ مردم میرسد این است: ریاضی با سرعت بیشتری پیشرفت خواهد کرد و نقش ریاضیدانها هم بهتدریج ضعیف و کمرنگ خواهد شد.
اما اتفاقی که در عمل میافتد، پیچیدهتر است. مسائل ریاضی، با مسائل دنیای بیرونی که ما در علومی مثل مهندسی و پزشکی با آنها مواجه هستیم فرق دارند. به این مسئلهها فکر کنید:
- میدانیم مجموعهای از بیماریها به اسم سرطان وجود دارند. برای درمان یا پیشگیری آنها چه باید کرد؟
- میدانیم بهتر است خودروها سوخت کمتری مصرف کنند. برای این کار چه ایدههایی وجود دارد؟
- میدانیم ساختمانها در اثر زلزلههای شدید فرو میریزند. چه تغییراتی در طراحی و معماری آنها میتواند مقاومتشان را در برابر زلزله بیشتر کند؟
- میدانیم خشکسالی وجود دارد، برای بارش باران یا مدیریت منابع آبی چه باید بکنیم؟
این مسئلهها واقعاً در دنیای بیرون وجود دارند. و علم خلق شده که پاسخ آنها را بیابد. بعضی از این مسئلهها آنقدر جدی و کهن هستند که وقتی علم هنوز پاسخی برای آنها نداشته، دستگاههای فکری دیگر به این «تقاضای واقعی در بازار مسئلهها» پاسخ دادهاند (مثلاً گفته شده نماز باران بخوانید. یا حجاب خود را حفظ کنید که زلزله نیاید یا دعا کنید که فلان شود و …).
این یعنی مسئلهی واقعی.
اما مسائل ریاضی اغلب از این دست نیستند. کدام واعظ دینی را دیدهاید که به مردم توصیه کند برای حل مسئلهی چندضعلی محدب (که به اسم کش و میخ هم معروف است و پاول اردوش مطرح کرده) دعا بخوانند یا حجاب خود را بهتر رعایت کنند؟ هیچکس. چرا؟ چون اینها اصلاً مسئلههای دنیای بیرونی (از جنس چالشهایی که بالاتر گفتم) نیستند.
ریاضی یک جهان درونی دارد. جهان درونی با دستگاه منطق خود، قواعد خود، نمادهای خود و مسائل خود. تعداد این جهانها هم نامتناهی است. یعنی ما صرفاً با یک جهان مواجه نیستیم. هر ریاضیدانی میتواند جهان خودش را خلق و بررسی کند.
ریاضیدانها خودشان مسئله خلق میکنند و خودشان هم آنها را حل میکنند. از مسیر حل این مسئلهها، زبانها و جهانها و ابزارهای ریاضی توسعه پیدا میکند.
پس مسخره است که کسی بیاید و بگوید: بیا! دنبال جواب میگشتی؟ من آن را پیدا کردم.
مسائل ریاضی چیزی نیستند که اگر ماشین پاسخشان را پیدا کرد، خوشحال شویم. اتفاقاً ریاضیدانها، بیشتر از پاسخ، درگیر پیدا کردن سوالهای جالب و چالشبرانگیز هستند. سوالهایی که برای مدت طولانی حل نشدهاند، ارزش ویژهای دارد. پیدا کردن چنین سوالهایی راحت نیست. چه بسیار سوالها که کسی آنها را مطرح کرده و ابتدا دشوار و چالشی به نظر میرسیدهاند. اما زود پاسخی برایشان پیدا شده است.
مخزن سوالهای چالشبرانگیز و حلنشده، مثل معدن واکاوینشده، یک سرمایه است. خالی شدنش، غرور و افتخار ندارد.
در این میان، خطر دیگری در بلندمدت دانش ریاضی را تهدید میکند. ریاضیدانهایی که مسئلههای جذاب را از دست دادهاند، زمین بازی و تمرینشان کوچکتر شده است. و فرصت رشد و یادگیری را از دست خواهند داد.
ریاضی، با هوش مصنوعی و بدون ریاضیدانها، رشد نمیکند. بلکه بهتدریج، زیر تودهای بزرگ از مسئلههای حلشده و اثباتهای غالباً طولانی و زشت دفن میشود.
چند وقت پیش (۱۶ مهر ۱۴۰۵) متن کوتاهی در این باره در کانال تلگرام با متمم منتشر کردم که آن را هم در اینجا میآورم (لینک این نوشته در کانال):
شباهت مادربزرگ من و بعضی متخصصان و علاقهمندان هوش مصنوعی
یکی از نامههای دوستداشتنی سالهای اخیر، نامهای است که تعدادی از برندگان جایزهٔ فیلدز (همان که مریم میرزاخانی را به واسطهاش میشناسیم) بهشکل عمومی و بدون مخاطب مشخص منتشر کردند:
A Severe Misalignment of AI in Mathematics
این نامه زمانی منتشر شد که مردمی که اتفاقاً بیشترشان در ریاضی متخصص نبودند، در رسانهها و شبکههای اجتماعی، هیجانزده از توانایی هوش مصنوعی در حل مسائل حلنشدهٔ ریاضی حرف میزدند (برخی مسائل اردوش و پیشنهاد اثباتی برای مسئله وجود و همواری ناویه استوکس). این شوق را میتوان فهمید.
درک ریاضی برای بسیاری از ما سخت است. برخلاف شعور (که خوشبختانه هیچکداممان از توزیعش گله نداریم و معتقدیم سهمی بیشتر از دیگران به ما رسیده)، استعداد ریاضی چیزی است که راحت به نداشتنش اعتراف میکنیم. پس طبیعی است اینکه ماشین بتواند مسئلههای حلنشده را حل کند، برایمان جذاب و شگفتانگیز است.
جمله به جملهٔ نامهٔ ریاضیدانها خواندنی است. نمیشود آن را در یک پست تلگرامی خلاصه کرد (بعداً در متمم آن را دقیقتر مرور میکنیم). اما اگر بخواهم متن را به زبان خودم خلاصه کنم، حرفشان این است که در بسیاری از مسائل ریاضی، مهمتر از «یافتن پاسخ»، راهحلها و ایدهها و روشهایی هستند که در مسیر پیدا میشوند و تصویر بزرگتر و شفافتری از سرزمین ریاضی ترسیم میکنند. مسئلههای حلنشده، چیزی شبیه رگههای طلای کمیاب در معدن هستند. هزاران مسئله باید طرح و حل شود تا لابهلای آنها مسئلهی زیبایی «حلنشده» باقی بماند و نسل جدید ریاضیدانها توان خود را با آن بیازمایند و قلمروهای تازه در سرزمین ریاضی را کشف کنند. مسئلهای که بهصورت ماشینی حل میشود، یکی از این فرصتهای بالقوه را از بین میبرد و به معدنی که منابعش بهسادگی تجدید نمیشوند، لطمه میزند.
یادم هست بچه که بودیم مادربزرگم، که ظاهراً حوصلهاش از صدای بلند تلویزیون که فوتبال پخش میکرد سر رفته بود، زیر لب به اعتراض گفت: «باید ده بیست تا توپ بگیرن بدن به این جوونها که مجبور نشن همهشون دنبال یه توپ اینطوری بدو وادو کنن.»
این روزها، با دیدن تکتک مسئلههای ریاضی که با حلشدنشان «میسوزند و از دست میروند»، و خوشحالی عمومی (در خارج از جمع ریاضیدانها) ناشی از این اتفاق، یاد حرف مادربزرگم میافتم. حس میکنم عدهای از اینکه صدها توپ در وسط میدان فوتبال ریاضی پرت شده، خوشحالند.
پینوشت ۱: این متن را میشد بسیار کاملتر کرد. اما فقط برای اینکه گم نشود و جایی ثبت شده باشد، اینجا آوردم.
پینوشت ۲: گابریل لولی یک کتاب زیبا دارد به اسم The Meaning of Proofs. متن نسبتاً ساده و روانی دارد و اگر به ریاضی (و مسائل اثباتی در ریاضی) علاقه داشته باشید، احتمالاً آن را میپسندید. در بخش جمعبندی کتاب، دربارهٔ اهمیت زیبایی و موجز بودن اثباتهای ریاضی حرفهای جالبی زده. اگر فرصت بیشتری بود، دوست داشتم با ارجاع به آن فصل، و چند نقل قول از هاردی و دیگران، این متن را کاملتر کنم. اما چون ممکن بود خیلی عقب بیفتد، فعلاً آن را به همین شکل منتشر میکنم.
چرکنویس: چند جمله برای خودم نوشته بودم و بعداً فرصت نشد صدر و ذیلش را با ارجاع به کتاب لولی و چند منبع دیگر کامل کنم، برای استفادهٔ آتی خودم آنها را اینجا میگذارم (چرکنویس):
اگر پاول دیراک آنقدر عجیب و غریب از «اهمیت زیبایی» میگفت و از بین راهحلهای مختلف، زیبایی را معیار انتخاب میدانست، اگر جی. اچ. هاردی در دفاعیات یک ریاضیدان میگفت: «زیبایی اولین معیار سنجش جواب است. چون جواب زشت، عمر طولانی ندارد.» و اگر راجر پنروز در توصیف معادلات ماکسول، از زیباییشان حرف میزند، علتی دارد.

1 دیدگاه
محمدرضا سلام
همیشه با خودم فکر میکنم داشتن سوال های خوب نعمت بزرگیه. چرا که جایی خوندم تفکر به سوال هاست که پیش میره نه با جواب ها. سوال ها هستند که در ما شور حرکت ایجاد میکنند و ما رو در مسیر قرار میدن. واقعا خوبه که سوال های خوبی داشته باشیم. عجله ای نیست برای رسیدن به جواب. خود سوالات خوب داشتن ارزشمنده.