خانه » دربارهٔ هایک | به بهانهٔ کتاب هایک برای زمان ما (+ فایل صوتی)

دربارهٔ هایک | به بهانهٔ کتاب هایک برای زمان ما (+ فایل صوتی)

توسط محمدرضا شعبانعلی
کتاب هایک برای زمان ما

در کانال تلگرام با متمم چند دقیقه دربارهٔ فردریش هایک (Feredrich Hayek) و کتابی که کس سانستاین (Cass Sunstein) دربارهٔ او نوشته و انتشارات کمبریج فعلاً دسترسی رایگان برایش در نظر گرفته حرف زدم.

از آن‌جا که ممکن است در آینده بخواهیم در مورد هایک بیشتر حرف بزنیم، یا شاید بحث و سوالی دربارهٔ هایک در ذهن‌تان باشد، تصمیم گرفتم فایل صوتی و متن آن را دراین‌جا بگذارم.

فایل ادیت نشده، و متن هم با استفاده از هوش مصنوعی (به قول بعضی دوستان: هوشواره) پیاده شده است.

بعداً سر فرصت، لینک‌های مرتبط را در پایین این نوشته قرار می‌دهم.

اسم کتابی که درباره‌اش حرف زدم «هایک برای زمان ما» بود، Hayek for Our Time. کس سانستاین کتاب رو نوشته. سانستاین رو احتمالاً می‌شناسید. حالا من باز جداگانه یه کم درباره‌ش می‌گم.

اما خود هایک: واقعیتش چیزی که همیشه من رو خیلی آزار می‌ده، یا بهتره بگم بابتش خیلی غصه می‌خورم، اینه که هایک اون‌قدر که باید و شاید، برای خیلی از ماها شناخته‌شده نیست. خیلی‌ها هایک رو بیشتر به کار اقتصادیش می‌شناسن؛ به این‌که یه نظریه‌پرداز اقتصادی بوده، به مکتب اتریشی اقتصاد، به مخالفتی که با سوسیالیسم داشته. به نگاهی که به اقتصاد آزاد داشته و دفاعی که از اقتصاد آزاد می‌کرده. و این‌جور چیزها.

الان هم خیلی از عزیزانی که در مورد هایک حرف می‌زنن، طبعاً نگاهشون بیشتر نگاه اقتصادیه. طبیعی هم هست. ما تو کشورمون بالاخره چند دهه‌ست که یه اقتصاد بستهٔ نسبتاً رو به چپ رو اداره می‌کنیم و تجربه می‌کنیم؛ حالا گاهی خیلی چپ، گاهی کمی چپ.

طبیعیه که وقتی صحبت از هایک می‌شه، خیلی‌ها از نظر اقتصادی میان ازش نقل می‌کنن و در موردش حرف می‌زنن. اما هایک خیلی آدم بزرگ‌تری بوده. خیلی آدم بزرگ‌تری بوده، واقعاً. این تیترهای کوچیکی، مثل «اقتصاد اتریشی»، وقتی روی این آدم‌ها می‌ذاریم، آدم‌ها کوچیک می‌شن و بسیاری از ابعاد شخصیتشون دیده نمی‌شه؛ گم می‌شه، فراموش می‌شه، پنهان می‌شه. هایک به معنای واقعی کلمه یه فیلسوفه که در زمان خودش نقش خیلی بزرگی در شکل‌گیری فهم ما از جهان مدرن، از جهان جدید، داشته. حالا می‌گم این جهان جدید چه ویژگی‌ای داره.

یکی از حسرت‌های من اینه که در زمان هایک، ابزارهای ریاضی و کامپیوتری ما اون‌قدر پیشرفت نکرده بودن که بشه خیلی از اون حرف‌هایی رو که هایک می‌زنه، از لایهٔ تئوری به عمل رسوند، به مدل‌سازی رسوند، به شبیه‌سازی رسوند.

نیچه تعبیری داشت که راجع به خودش خیلی به کار می‌برد. می‌گفت «زمان من نرسیده و من برای آیندگان حرف می‌زنم.» نیچه که درست می‌گفت، ولی هایک هم می‌تونست این رو راحت بگه. بگه «زمان من نرسیده و یه زمانی می‌رسه که شما می‌فهمید من چی می‌گم.» و ما سال‌ها بعد این رو دیدیم. یعنی توی این یکی دو دههٔ اخیر، سه دههٔ اخیر، که قدرت کامپیوتر بیشتر شده، قدرت محاسبه بیشتر شده و می‌شه الگوریتم‌ها رو پیاده‌سازی کرد، آدم واقعاً الان می‌فهمه که هایک چقدر مظلوم واقع شده.

اگر بخوایم دنبال یه کلمه یا یه مفهوم بگردیم که بشه همهٔ حرف‌های هایک، مدل ذهنی هایک و کتاب‌های بسیار متنوعش رو باهاش توضیح داد، اون مفهوم چیه؟ کارهای هایک رو که نگاه می‌کنیم، یه جا مثلاً The Road to Serfdom رو می‌نویسه، «راه بردگی» رو. یه جا The Use of Knowledge in Society رو مطرح می‌کنه، «استفاده از دانش در جامعه»؛ این‌که دانش در جامعه چه کارکردی داره و چطور ازش استفاده می‌شه. یه جای دیگه از The Fatal Conceit حرف می‌زنه. یه جا مفهوم dispersed knowledge، یا دانش پراکنده، رو مطرح می‌کنه. کارهای هایک خیلی متنوعه. البته چون در زمان خودش سوسیالیسم رو روبه‌روی خودش داشته، خیلی وقت‌ها توی عنوان فرعی، توی توضیحات یا توی مثال‌ها اشاره‌هایی به سوسیالیسم می‌بینیم. همین هم باعث می‌شه به‌اشتباه فکر کنن که هایک در اقتصاد خلاصه می‌شه. ولی تنوع کارهاش واقعاً زیاده و توی این تنوع، یه نخ تسبیح وجود داره، یه محور مرکزی که من اسمش رو می‌ذارم «باور به جهان توزیع‌شده». جست‌وجوی راه‌حل برای زندگی در جهان توزیع‌شده، برای اقتصاد در جهان توزیع‌شده، برای سیاست در جهان توزیع‌شده.

اما اصلاً خود این توزیع‌شدگی به چه معناست؟

اون تعبیر قدیمی رو همه‌مون شنیدیم دیگه. می‌گیم «همه‌چیز را همگان دانند». منظور اینه که دانش اون‌قدر زیاده که هیچ‌کس نمی‌تونه بگه «من همه‌چیز رو می‌دونم». همه اگه کنار هم باشن، همه‌چیز رو می‌دونن. هر کسی به بخشی از دانش دسترسی داره. البته اون زمانی که می‌گفتن «همه‌چیز را همگان دانند»، واقعاً خیلی هم این‌طوری نبوده. اون زمان دانش در جهان اون‌قدر زیاد نبوده. آدم‌های زیادی داشتیم که بسیاری از دانش‌های رسمی زمان خودشون رو بلد بودن. اما توی این چند قرن اخیر، از جمله همون زمانی که هایک داره حرف می‌زنه، دیگه واقعاً به جهانی رسیدیم که هیچ‌کس نمی‌تونه ادعا کنه همه‌چیز رو می‌دونه. در واقع، هر کسی بخش خیلی کوچیکی رو می‌دونه.

ما به بعضی آدم‌ها می‌گیم، نمی‌دونم، عاقل، دانشمند، اندیشمند، یا می‌گیم اطلاعات خاصی دارن. این‌ها کاملاً نسبیه. فرض کنین مثلاً ما هزار شاخهٔ علم داشته باشیم. یه نفر هفت شاخه بلده، یکی سه شاخه بلده، یکی یه شاخه بلده، یکی هم هیچی بلد نیست. خب، به اونی که هفت شاخه بلده ظاهراً می‌تونیم بگیم آدم فهمیده. ولی این و بقیه، همه احمقن، همه نادانن، همه نسبت به اون دانش جهل دارن. به‌خاطر این‌که اون دانش هزار شاخه‌ست، تازه با هزار شاخهٔ دیگه که توی این شاخه‌ها نگنجیده.

نگاه هایک به دانش، به فهم جهان و به فرهنگ اینه. فرهنگ یه چیز متمرکز نیست. اقتصاد یه چیز متمرکز نیست. ارزش کالا و خدمات هم یه چیز متمرکز نیست. یه آدم نمی‌تونه به‌تنهایی فرهنگ رو بفهمه. یه آدم نمی‌تونه به‌تنهایی سیاست رو بفهمه. یه آدم نمی‌تونه به‌تنهایی روی یه کالا، یه خدمت یا یه محصول ارزش‌گذاری کنه. این دانش، این قضاوت، توی ذهن همهٔ افراد بشر پخشه، کمتر و بیشتر. ما همه نسبت به جهان احمقیم، فقط بعضی‌ها احمق‌ترن. ایدهٔ اصلی هایک اینه که هیچ آدمی نمی‌تونه ادعای فهم و فرزانگی کنه، ادعای درک کل جهان رو بکنه، بگه «آقا، من می‌دونم توی این عالَم چه می‌گذره»، چه در اقتصادش، چه در فرهنگش، چه در سیاستش و چه در جاهای دیگه. بعد، هایک به‌طور خاص این رو در اقتصاد هم مطرح می‌کنه. این همون تیکهٔ مشهورشه که همه‌مون می‌دونیم. اقتصاد رو نمی‌شه با چند تا فرمول، با چند تا سیاست، کنترل کرد. نهادهای رسمی، این کمیته‌ها، این ستادها، این دولت‌ها، نسبت به اقتصاد، نسبت به ارزش واقعی کالا و خدمات و نسبت به اون مسیری که باید در بازار طی بشه، جاهل‌اند.

بازار باید، به تعبیر هایک، تا حد امکان رها بشه تا این دانشی که در تک‌تک آدم‌ها هست، خودش رو توی معادلات، توی معاملات، توی اقدام‌ها و تصمیم‌ها نشون بده و نهایتاً اون نظم بازار از پایین به بالا emerge بشه، ظهور پیدا کنه. هایک یه اصطلاحی به کار می‌بره که خیلی دوستش داره و به‌نوعی مبدعش حساب می‌شه. می‌گه spontaneous order، نظم خودجوش، نظم خودانگیخته. نظمی که bottom-up هست. از پایین میاد بالا.

از نگاه هایک، بازارهای جهان هرچقدر آزادتر باشن و بیشتر اجازه بدن این نظم از پایین بیاد بالا، بازارهای کارآمدتری می‌شن. به بازار به معنای واقعی کلمه نزدیک‌تر می‌شن. بعد همین ایده رو در فرهنگ داره، همین ایده رو در حوزه‌های دیگه داره. البته این‌طور هم نیست که حالا هایک این رو بگه و همه مخالف باشن یا قبولش نکنن.

بخش بزرگی از جامعهٔ بشری این رو می‌دونه. بسیاری از راه‌حل‌هایی که ما امروز در عرصهٔ سیاست و در عرصه‌های دیگه داریم، ناشی از همین نگاهه. وقتی می‌گیم دموکراسی، وقتی می‌گیم رأی‌گیری، فرض بر اینه که از پایین باید شروع کرد. دنبال یه روشیم. می‌گیم ما همه‌مون معتقدیم که نمی‌دونیم چی درسته. پس باید یه مکانیزمی پیدا کنیم که هر کدوم دانشمون رو بیاریم وسط و بالاخره مسیر جامعه پیدا بشه. حالا قطعاً دموکراسی بهترین راه‌حل نیست، یا بهترین راه‌حله ولی پر از ایراده. به‌هرحال، دنبال یه همچین مکانیزم‌هایی هستیم. ایده، ایدهٔ هایکیه. ایده اینه که ما نمی‌دونیم. «همه‌چیز را همگان دانند» و حالا که همگان می‌دونن، باید دنبال مکانیزم‌ها و روش‌هایی باشیم که نظر همگان به‌نوعی دخیل بشه. بازار نظر همگان رو در مورد قیمت دخیل می‌کنه. سیاست باید در پی این باشه که نظر همگان توی قضاوت و تصمیم‌گیری دخیل بشه. همین‌طور در جاهای دیگه.

بحثش خیلی بزرگه، ولی چیزی که برای من مهمه و می‌خوام بگم اینه که ایدهٔ هایک زمانی مطرح شد که ما کامپیوتر نداشتیم، امکانات نداشتیم. خود هایک کاملاً می‌فهمید چی می‌گه و این‌ها رو خیلی خوب توضیح داده، ولی فهمش برای دیگران خیلی وقت‌ها ساده نبود. هایک ترجیح می‌داد به‌جای معادلات و ابزارهای سنتی اقتصاد و اقتصادسنجی، جور دیگه‌ای به مسئله نگاه کنه. توی زمان خودش می‌گفت ای‌کاش می‌شد… چیزی که توی ذهنش بود این بود.

مثلاً اقتصاد ایران رو فرض کنین. بیایم راجع به هشتاد، نود میلیون اَکتور، یا بازیگر اقتصادی، فکر کنیم و البته هزاران و ده‌ها هزار نهاد که شرکت‌ها باشن. این‌ها هر کدوم بر اساس اطلاعاتی که از محیط و از بازار می‌گیرن، تصمیم می‌گیرن و یه اقدامی می‌کنن. اقدامی که همه انجام می‌دن، بازار و اقتصاد رو یه گام جلو می‌بره. دوباره تک‌تک این بازیگرها بر اساس وضعیت جدید فکر می‌کنن، تصمیم می‌گیرن، اقدام می‌کنن، معامله می‌کنن. اقتصاد دوباره یه گام جلو می‌ره و همین‌طور پیش می‌ره.

ایدهٔ هایک این بود که اگه می‌شد اقتصاد رو با یه عالمه ایجنت، با میلیون‌ها و میلیاردها ایجنت، شبیه‌سازی کرد، اون‌وقت می‌شد اقتصاد رو فهمید. اون‌وقت می‌شد رفتار ماشین اقتصاد رو تشخیص داد و تحلیل کرد. اون‌وقت می‌شد راجع به فرهنگ حرف زد، می‌شد راجع به تصمیم سیاسی نظر داد. امروز که دیگه اسم ایجنت‌ها رو می‌شنویم و چند دهه‌ست که agent-based modeling مطرح شده،

شاید این حرف برای ما خیلی عجیب به نظر نرسه. امروز یه دانشجو خیلی راحت مدل‌سازی عامل‌مبنا رو روی تصمیم‌گیری پیاده می‌کنه، روی مدل‌های دیگه پیاده می‌کنه. اما این‌که هایک در زمان خودش فهمیده بود با این روش بهتر می‌شه یه جمع از انسان‌ها رو تحلیل کرد، واقعاً نگاه خیلی آینده‌نگرانه‌ای بود. توی سال‌های بعد هم این رو در کارهای دیگران دیدیم. این‌که می‌گم در سال‌های بعد این رو دیدیم، منظورم مثلاً کارهای برایان آرتوره. ما بعدها توی کارهای برایان آرتور، توی اقتصاد پیچیدگی، این رو دیدیم. یا دوین فارمر. دوستانی که درس‌های پیچیدگی متمم رو خوندن، دوین فارمر رو می‌شناسن. توی کتاب Making Sense of Chaos گزارشی می‌ده از نحوهٔ مدیریت بریتانیا در زمان کرونا. سؤالشون این بوده که کجاها رو توی قرنطینه نگه داریم و کدوم صنایع و کسب‌وکارها رو از قرنطینه بیرون بیاریم؟ برای این‌که بتونن درست تشخیص بدن، یعنی کمترین لطمه رو به رشد اقتصادی بزنن و هم‌زمان قرنطینه رو هم به شکل مناسبی مدیریت کنن، میان یه سیستم ABM، یا همون agent-based modeling، راه‌اندازی می‌کنن. همهٔ داده‌هایی رو که از شرکت‌ها، صنایع و آدم‌ها داشتن، میارن و این‌ها رو توی سیستم مدل می‌کنن. بعد هم سعی می‌کنن هفته‌به‌هفته، با توجه به رفتار بازار، مدل رو به‌روز کنن تا بهتر تشخیص بدن که هر تصمیمی چه اثری روی اقتصاد می‌ذاره. آخه واقعاً تشخیصش راحت نیست. شما یه جایی دست می‌زنین، مثلاً می‌گین رستوران‌ها فعلاً باز نشن، قرنطینه‌ست. خب، رستوران که باز نمی‌شه، گوشت کمتری می‌خره. وقتی گوشت کمتری می‌خره، دامداری ضرر می‌کنه. قهوهٔ کمتری می‌خره، یه جای دیگه ضرر می‌کنه. یا مثلاً در مورد حمل‌ونقل می‌گین راننده‌ها بیان؟ کامیون‌ها بیان؟ پست بیاد یا نیاد؟ تشخیص این‌که من هر جا دست می‌زنم، این زنجیرهٔ تأثیرگذاری تا کجا می‌ره، راحت نیست. این ripple effect، این موجی که داره می‌ره جلو، به کجاها آسیب می‌زنه؟ اثرش چقدره؟ من کجاها رو باید تعطیل کنم که تماس آدم‌ها با همدیگه تا حد ممکن کم بشه و هم‌زمان کمترین اثر رو روی اقتصاد بذارم؟

تقریباً همون زمانی بود که ما «مستعان» رو رونمایی کردیم. هر کشوری به‌اندازهٔ درکی که از جهان داشت، کاری می‌کرد دیگه. همون زمانی که ما مستعان رو رونمایی کردیم، دوین فارمر داشت با یه تیم خیلی حرفه‌ای، بر اساس همین مدل ایجنت‌بیسد که ریشه‌ش توی کار امثال هایکه، اون مدل‌سازی رو پیاده می‌کرد. دوین فارمر هم هایک رو می‌شناسه، هم برایان آرتور رو. این اقتصاددان‌ها مبنای فکرشون رو از هایک و امثال هایک گرفتن، از هربرت سایمون و دیگرانی که این نگاه رو داشتن. اون مدل‌سازی رو پیاده کردن و واقعاً هم خیلی موفق بودن.

می‌خوام بگم هایک این کامپیوترها رو نداشت. هایک نرم‌افزار شبیه‌سازی نداشت. هایک اون زمان این computational power، این قدرت محاسباتی رو که ما داریم، نداشت. ولی می‌فهمید که تصمیم‌گیری واقعی در اقتصاد، در فرهنگ، در سیاست، چطور می‌تونه مدل‌های الگوریتمیک و محاسباتی داشته باشه. سال‌ها گذشت، دهه‌ها گذشت تا آدم‌ها تونستن همون کارهایی رو که هایک می‌گفت، در عمل انجام بدن، بر اساسش تصمیم بگیرن و نشون بدن که هایک چقدر فهم درستی از جهان داشته. چقدر خوب می‌فهمیده پیچیدگی‌های دنیای ما رو. این‌جا که می‌گم «پیچیدگی»، دارم لغت رو به معنای خیلی تخصصیِ complexity به کار می‌برم، با همهٔ ویژگی‌های یه سیستم پیچیده. توی حرف روزمره‌مون هر چیزی رو که نمی‌فهمیم، می‌گیم «پیچیده‌ست». منظورم این‌جا اون نیست. اتفاقاً خود هایک هم پیچیدگی رو کاملاً می‌فهمیده. اصلاً راجع به این موضوع نوشته، The Theory of Complex Phenomena. این‌که پدیدهٔ پیچیده چه ویژگی‌هایی داره و چه‌جور نظریه‌ای باید راجع بهش داشته باشیم. هایک از پیشگامان نظریهٔ پیچیدگیه.

من هم حتماً بعداً اگه وقت بکنم، توی درس‌های پیچیدگی بحثی رو به خود هایک اختصاص می‌دم و در موردش حرف می‌زنم. به‌خاطر این‌که شما نمی‌تونین بگین «من سیستم‌های پیچیده رو بلدم» و هایک رو نشناسین. عین مثلاً جان هالند یا کسان دیگه‌ای که تا حالا چندتاشون رو براتون معرفی کردم. این آدم این‌قدر بزرگه. خیلی آدم عجیبیه و فهمیده بوده که جهان رو این‌طوری می‌شه بهتر درک کرد.

ببینین دوستان من، امروز فهم این موضوع برای ما راحته. امروز LLMها اومدن، AI خیلی جا افتاده. این شبکه‌های عصبی مصنوعی، یا artificial neural networks، که چند دهه‌ست هستن، الان دیگه جزو ادبیات روزمره‌مون شدن. ما می‌فهمیم که یه سیستمی وجود داره که داده‌هاش در قالب وزن‌ها توی یه ماتریس پخشه. هیچ جاش مشخصاً هیچ چیز خاصی نیست و هم‌زمان، همه‌جاش همه‌چیز هست. این distributed بودن، این توزیع‌شده بودن، امروز برای ما خیلی بدیهیه. ولی فهمی که هایک در زمان خودش داشته، شگفت‌انگیز بوده و واقعاً مسیری رو هموار کرده که به امروز ما رسیده.

خیلی از آدم‌هایی که هایک رو نمی‌شناسن، دارن از دستاوردهای مسیری که اون ایجاد کرد استفاده می‌کنن. خیلی از آدم‌هایی که به هایک فحش می‌دن، اگه هایک نبود، ممکن بود امروز اصلاً نون نداشته باشن بخورن که بخوان به هایک فحش بدن، یا کامپیوتر نداشته باشن که بخوان راجع به هایک حرفی بزنن، یا موبایل دستشون نباشه. جزو آدم‌های بزرگ مسیر توسعهٔ دانش بشری بوده. من توی ذهن خودم خیلی وقته، به‌خصوص وقتی سیر علم پیچیدگی رو مرور می‌کنم، چند نفر به ذهنم میان. از اون قدیمی‌ترها می‌گم. یکیش هایکه، یکی هربرت سایمونه. هربرت سایمون واقعاً آدمیه که هرچی ازش بخونین و بفهمین، کمه. یعنی آخرش، بازم آدم احساس می‌کنه اون‌قدری که باید، این آدم و کارهاش رو نشناخته. از این‌ها قدیمی‌تر، اگه عقب‌تر بریم، بولتزمن به ذهنم میاد. شروع نگاه پیچیدگی، در واقع، با بولتزمن بود. من پیچیدگی رو از بولتزمن شروع می‌کنم، از بحث آنتروپی که مطرح کرد. این‌قدر از زمان خودش جلو بود، حتی در مقایسه با کسی مثل اینشتین و دیگرانی که اون زمان بودن، فهم متفاوتی داشت. هی رفت سخنرانی کرد، هی سعی کرد حرفش رو جا بندازه. دانشگاهی‌ها اون‌قدر باهاش بد برخورد کردن که آخرش یه بار توی هتلی، با کمربند خودش رو حلق‌آویز کرد. دخترش هم همون‌جا بود و شاهد بود.

دوستان من، آدم‌های عجیبی مسیر فهم امروز ما رو از جهان ساختن. هایک، سایمون و بولتسمان شبیه هم نیستن، ولی چون دارم از خط سیر دانش پیچیدگی حرف می‌زنم، این‌ها به ذهنم رسیدن. از اون‌های دیگه، از نسل‌های بعد، الان نمی‌گم. این‌ها رو می‌شناسین و قطعاً بعداً بیشتر در موردشون خواهم گفت. ولی می‌خوام بگم جای این آدم خیلی جای بزرگیه. نیایم هایک رو فقط توی یه گوشه از اقتصاد ببینیم. هایک یه فهم متفاوت از جهان برای ما ایجاد کرد.

حالا راجع به کَس سانستاین می‌خوام حرف بزنم. جدا کنم. خیلی طولانی شد، ببخشید. کتابی که معرفی کردم، همون کتابیه که کَس سانستاین نوشته. اولاً دانشگاه کمبریج در مورد یه سری از کتاب‌هاش، از جمله همین کتاب، کار قشنگی می‌کنه. یه نسخهٔ جمع‌وجور، مثلاً نود صفحه‌ای، صد صفحه‌ای، منتشر می‌کنه و چند هفته هم دسترسی رایگان می‌ذاره که همه بتونن دانلودش کنن. من لینکش رو براتون توی کانال گذاشتم. کتاب‌های دیگه‌ای هم هست. اگه حال داشتین، بقیهٔ کتاب‌ها رو هم ببینین. کتاب رو می‌ذارن، مردم دانلود می‌کنن، می‌خونن و به انتشارات و نویسنده بازخورد می‌دن. نویسنده هم توی این فاصله کتاب خودش رو بسط می‌ده و بعد از یه مدت، کتاب جامع‌تری منتشر می‌کنه. در مورد همین Hayek for Our Time، «هایک برای زمان ما»، سانستاین قراره کتاب مفصل‌ترش دربارهٔ هایک رو سال ۲۰۲۸ منتشر کنه. فکر می‌کنم وسط‌های سال. در واقع، هم بخشی از هستهٔ مطلب رایگان در اختیار همه قرار گرفته، هم فرصتی برای گردآوری بازخورد دارن. اگه نکته‌ای رو ندیدن، بحثی احیاناً از چشم نویسنده دور مونده، یا جایی توی منطق نویسنده خللی وجود داره، فرصت هست که اصلاحش کنه. حالا لابد بعضی از دوستانی که الان می‌شنون، می‌گن «خب، AI اومده. دانشگاه کمبریج بره متن رو بده AI ببینه.» حالا یا اونا نمی‌دونن که AI اومده و چت‌جی‌پی‌تی و انتروپیک هستن، یا پول ندارن اکانتش رو بخرن، یا هرچی! به‌هرحال، روشی که استفاده می‌کنن با اون چیزی که توی ذهن بعضی از دوستانه فرق داره. متن رو پخش می‌کنن، منتظر نظر آدم‌ها و افراد خبره می‌مونن و بر اساس اون بازخوردها متن رو توسعه می‌دن.

حالا به‌هرحال، این کتاب الان هست. نسخهٔ صد صفحه‌ای‌ش همین الان روی سایت کمبریجه و به نظرم قطعاً ارزش یه بار خوندن رو داره. ما توی ایران سانستاین رو با کتاب Nudge می‌شناسیم که به اسم «تلنگر» یا «سقلمه» ترجمه شده.

سانستاین به اقتصاد رفتاری خیلی علاقه داره. حالا «سقلمه» هم خیلی ترجمهٔ جوریه! خودِ nudge هم به نظرم کلمهٔ مزخرفیه. من اگه بودم، توی فارسی اسمش رو می‌ذاشتم مثلاً «جهت‌دهی نرم» یا یه چیزی شبیه این. ایده‌ش رو می‌دونین دیگه. می‌گه خیلی وقت‌ها با گزینهٔ پیش‌فرضی که برای آدم‌ها انتخاب می‌کنین، رفتار جامعهٔ انسانی عوض می‌شه. مثال کلاسیکی که می‌زنه، پیوند اعضاست. می‌گه فرض کنین توی یه جامعه، پیش‌فرض این باشه که همهٔ آدم‌ها بعد از هجده‌سالگی قبول کردن که بعد از فوتشون، در صورت امکان، اعضاشون اهدا بشه. بعد بگیم هر کسی خواست، می‌تونه بره اعلام کنه که «من این رو نمی‌خوام». یعنی پیش‌فرض این باشه که من اهداکننده‌ام و هر کسی خواست، بیاد اسم خودش رو حذف کنه. این رو مقایسه کنین با حالت برعکسش، که پیش‌فرض اینه که طرف اهدا نمی‌کنه و اگه خواست، می‌ره اعلام می‌کنه که «من اهدا می‌کنم». یه همچین بحثی رو مطرح می‌کنه. این یه مثال کلانشه.

ایدهٔ کلی سانستاین اینه که خیلی وقت‌ها می‌شه با طراحی محیط، الگوهای رفتاری انسان‌ها رو شکل داد. این هم در مقیاس خُرد خیلی معنا داره، توی بازاریابی و فروش و این‌جور چیزها، هم در مقیاس سیاست‌گذاری کلان. سانستاین آدم جالبیه برای حرف زدن از هایک. نگاه خود سانستاین البته فرق داره، ولی آدم اهل فکریه. خودش به دموکراسی اعتقاد داره، به توزیع‌شدگی اعتقاد داره، ولی خب یه طرف ایده‌های سانستاین، خیلی جاهاش، به سیاست‌گذاری می‌رسه.

من مطمئن نیستم اگه هایک زنده بود و می‌دونست سانستاین داره این کتاب رو می‌نویسه، خوشحال‌ترین آدم بود! ولی سانستاین آدم درستیه. من تا این‌جای کتاب رو که خوندم، احساسم اینه که واقعاً روایت منصفانه‌ای کرده.

این سانستاین یه خانمی هم داره، این رو هم بگم، که خیلی دوست‌داشتنیه. سامانتا پاور یه دوره سفیر آمریکا در سازمان ملل بوده. خیلی خانم مسلط، باکلاس و خوش‌بیانیه، وقتی راجع به سیاست حرف می‌زنه، راجع به روابط بین‌الملل حرف می‌زنه. اون هم آدم جالبیه، اگه حال داشتین. حالا که من از این‌ور و اون‌ورِ هایک گفتم، از خانم سانستاین هم گفته باشم که یادتون باشه.

در ایران، مطرح‌ترین هایک‌شناسی که داریم، یا حداقل کسی که در موردش حرف زده و نوشته، آقای موسی غنی‌نژاده. البته غنی‌نژاد نگاه اقتصادی داره. اون هم هایک رو از یه جنبه دیده. ایشون یه کتاب دربارهٔ هایک داره و یکی از کتاب‌های هایک، «قانون، قانون‌گذاری و آزادی»، رو هم ترجمه کرده. آقای عزت‌الله فولادوند هم یکی از کتاب‌های فلسفی هایک رو ترجمه کرده، «در سنگر آزادی». ولی آقای غنی‌نژاد قطعاً نفر اول حساب می‌شن، اگه به ادبیاتی که داریم نگاه کنین و ببینین کی دربارهٔ هایک حرف زده و نوشته. این هم دیگه از روزگار ماست، واقعیتش. جامعه این‌قدر عقب مونده، این‌قدر بسته بوده، این‌قدر نفهمیده اصلاً علم کجاست و مسیرش به سمت یادگیری، به سمت کشف مسیر اقتصادی خودش، بسته شده که این‌جور آدم‌ها متأسفانه مجبور می‌شن بیان هر روز با این و اون کل‌کل کنن، به زبون ساده حرف بزنن و سعی کنن یه مفاهیمی رو بفهمونن. واقعاً یه کار جهادیه.

من خودم مثلاً اگه موسی غنی‌نژاد بودم، این کار رو نمی‌کردم. می‌نشستم هایکم رو می‌خوندم، کارهای دیگه‌م رو می‌کردم. حالا بیام بشینم راجع به این‌که چطوری باید سعی کنیم مسیر تحقق همون نگاه رو فراهم کنیم، چطوری باید توزیع‌شدگی رو در جامعه ببینیم، چطوری باید از تحمیل یه نگاه خاص پرهیز کنیم… من بودم شاید دیگه این‌قدر خودم رو درگیر روزمرهٔ جامعه نمی‌کردم. یه نگاه کاری می‌خواد، یه نگاهِ «بشینیم با مردم کل‌کل کنیم». بعد هم کامنت می‌ذارن. طرف اسم هایک رو می‌خونه، نمی‌دونه چطور باید تلفظش کنه، ولی می‌شینه کامنت هم می‌ذاره. حالا دیگه دنیا عجیبه. سبکه دیگه. سبک من نیست، سبک غنی‌نژاده. ولی به‌هرحال، غنی‌نژاد و فولادوند آدم‌هایی هستن که توی این زمینه کار کردن.

بقیه‌ش رو سعی می‌کنم توی درس پیچیدگی بذارم و اون‌جا در مورد هایک و کتاب‌ها و کارهاش، تئوریک‌تر و تر و تمیزتر حرف بزنم. ولی باید اول emergence و این‌ها رو اون‌جا بگم که بعداً وقتی spontaneous order رو می‌گم، براتون بهتر جا بیفته. حالا می‌افته به چند ماه بعد، شاید حتی یکی دو سال دیگه. نمی‌دونم.

لینک‌ها

لینک دانلود کتاب هایک برای زمان ما (PDF رایگان – مهلت محدود) در سایت انتشارات کمبریج

لینک پست تلگرامی من در کانال بامتمم که این فایل‌های صوتی در آن منتشر شده

توضیحات

توضیح ۱: دربارهٔ emergence / ظهور در درس سیستمهای پیچیده صحبت کرده‌ایم. توضیح ۲: کتاب سقلمه (دربارهٔ اقتصاد رفتاری) پیش‌تر در متمم معرفی شده (به تکمیل و ویرایش نیاز دارد).

توضیح ۳: سانستاین دربارهٔ نسخهٔ کامل‌تر حرف‌های خود دربارهٔ هایک (که قرار است ۲۰۲۸ منتشر شود) با عنوان My Big Book on Hayek نام می‌برد. باید دید عنوان نهایی کتاب بعداً چه خواهد بود. کتاب ممکن است با همکاری MIT Press منتشر شود. فعلاً انتشارات کمبریج هم تاریخ ۲۰۲۸ را اعلام کرده (باید دید نهایتاً کجا منتشر می‌شود).

توضیح ۴: دستگاه مستعان در ۲۷ فروردین ۱۳۹۹ رونمایی شد. رونمایی از این اختراع به گفتهٔ خبرگزاری فارس «با حضور سردار سرلشکر پاسدار حسین سلامی فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ،سرتیپ پاسدار غلامرضا سلیمانی رئیس سازمان بسیج مستضعفین، سردار سرتیپ دوم پاسدار دکتر احمد عبداللهی معاون سلامت ،آموزش پزشکی و پدافند زیستی سپاه و سردار دکتر جلالی فرمانده دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله(عج) در ستاد فرماندهی کل سپاه برگزار شد.»

توضیح ۵: کتاب «دربارهٔ هایک» که غنی‌نژاد تألیف کرده، در سال ۱۳۸۱ نوشته شده و انتشارات نگاه معاصر آن را منتشر کرده. نمی‌دانم هنوز در بازار پیدا می‌شود یا نه (یا اصلاً تجدیدچاپ شده یا نه). کتاب قانون، قانون‌گذاری و آزادی با ترجمهٔ مهشید معیری و موسی غنی‌نژاد، یک کتاب سه جلدی است. خواندنش برای شروع آشنایی با هایک احتمالاً کمی سنگین است. بهتر است بعد از یکی دو کتاب دیگر (مثلاً بعد از «راه بردگی») به سراغش بروید.

پیام بگذارید

برای ثبت کامنت باید کد فعالیت در متمم داشته باشید. کد فعال‌سازی را از این‌جا دریافت کنید.