یکی از دوستان متممی (بابک میرزایی) زیر درس منحنی یادگیری در متمم کامنتی گذاشته بود و من هم می‌خواستم به سبک همیشه در همان‌جا پاسخی بنویسم. بعد دیدم حرفم کمی عمومی‌تر است و بهتر است آن را جداگانه بنویسم تا در آینده هم راحت‌تر در دسترس باشد (چون شاید لازم باشد درباره‌اش بیشتر حرف بزنیم).

بخش‌هایی از حرف‌های بابک را این‌جا می‌آورم و بعد جواب خودم را هم می‌نویسم:

حرف‌های من | کاربری و کارکرد متمم

من حرف‌هام رو در دو بخش می‌گم. اول دربارهٔ «کاربری / usage» متمم و دوم دربارهٔ «کارکرد / function» متمم.

کاربری پاسخ به این سواله که «کسی که میاد از یه محصول، خدمت یا فرصت حضور در یک جمع استفاده می‌کنه، باهاش چه کاری انجام می‌ده و چه هدفی رو دنبال می‌کنه؟» کارکرد پاسخ به سوال متفاوتیه. این‌که «در اثر استفاده از اون محصول، خدمت یا حضور در اون جمع، چه اتفاقی براش میفته؟».

مثلاً‌ ما برای «سیر شدن» غذا می‌خوریم و این میشه کاربریِ غذا خوردن. اما کارکرد غذا پیچیده‌تره: بسته به این‌که پروتئین بخوریم، هیدروکربن بخوریم یا هر چیز دیگه، اتفاق‌های متفاوتی در بدن‌مون میفته (و البته ممکنه تا مدت‌ها متوجه تفاوت کارکرد خوراکی‌های مختلف نباشیم و صرفاً به کاربری‌شون یا نهایتاً طعم‌شون توجه کنیم).

حالا یه مثال دیگه رو ببینیم: خودرو.

کاربری خودرو اینه که من باهاش از خونه میرم شرکت، یا بچه‌ها رو می‌رسونم مدرسه، یا میرم بیرون شهر تفریح.

اما کارکردهای خودرو چیزهای دیگه‌ایه: خودرو من رو سریع‌تر به مقصدهایی که دارم می‌رسونه، جابه‌جایی رو تسهیل می‌کنه، ممکنه کمک کنه برنامهٔ فشرده‌تری در روزم داشته باشم و به جاهای بیشتری سر بزنم (اگر ترافیک نباشه و شهر خلوت باشه)، هوا رو کثیف می‌کنه (اگر بنزینی باشه) و …

کاربری متمم / usage

من دربارهٔ کاربری متمم نظر خاصی ندارم. چون بخش مهمی از مسئله‌ی کاربری به خود اعضای متمم برمی‌گرده و کاملاً شخصیه؛ به این معنا که کاربری برای هر فرد با فرد دیگه فرق می‌کنه:

• یکی ممکنه اون رو جایگزین یوتیوب یا اینستاگرام یا تلگرام ببینه.
• یه نفر دیگه ممکنه متمم رو جایگزین مطالعهٔ کتاب یا مجله در نظر بگیره.
• ممکنه کسی هم متمم رو جایگزین کلاس‌های آموزشی ببینه.
• این گزینه هم هست که کسانی متمم رو توی ذهن‌شون لزوماً جایگزین چیز دیگه‌ای نبینن. صرفاً در متمم و جمع متممی‌ها باشن. از فرصت حضور در این جمع و درس‌ها و بحث‌ها استفاده کنن. راضی باشن و هیچ‌وقت هم این سوال توی ذهن‌شون شکل نگیره که «من الان به‌جای چی این‌جا هستم؟»

بنابراین «سوال کاربری / usage question» سوالیه که هر کسی باید در ذهن خودش براش پاسخی پیدا کنه. به‌فرض هم که من نظری دربارهٔ کاربری متمم داشته باشم، این نظر ارزش چندانی نداره.

کارکرد متمم / function

برخلاف کاربری متمم، ما دربارهٔ کارکرد متمم نظر و نگاه کاملاً مشخصی داریم و عمیقاً به اون نگاه وفادار هستیم. این کارکرد همون چیزیه که باعث شده در طول سیزده سالی که متمم هست، عده‌ای متمم رو انتخاب کنن و همراه ما بمونن، و هم‌زمان، همون چیزی هم بوده که باعث شده عده‌ای حس کنن متمم فضای مناسب‌شون نیست و با جمع متممی‌ها همراه نمونن.

ما خودمون متمم رو ابزاری برای آموزش این یا اون مهارت نمی‌بینیم. علاوه بر این، نگاه‌مون این نیست که اعضای متمم قراره بیان و در متمم یه چیزهایی بخونن و به دانش‌شون اضافه بشه.

نه این‌که محتوای علمی و آموزشی در متمم نیست. قطعاً هست. و طبیعیه که مطالعهٔ درس‌های متمم می‌تونه به افزایش دانش کمک کنه؛ حالا توی یه بحث‌هایی کمتر و توی بحث‌ها و درس‌های دیگه، بیشتر.

اما طراحی متمم، استراتژی متمم، الگوی تألیف و تدوین درس‌ها و نحوهٔ تعامل متمم با اعضا و مجموعهٔ انتخاب‌ها و تصمیم‌های استراتژیک ما بر مبنای چیزهای دیگه‌ایه. اینا همون چیزهاییه که اسمش رو می‌شه گذاشت کارکردهای متمم (یا بهتر بگیم: کارکردهایی که ما برای متمم مد نظر داریم و در مسیر تحقق اون‌ها تلاش می‌کنیم).

من چند نمونه از مهم‌ترین این کارکردها رو این‌جا می‌نویسم. قاعدتاً این‌ کارکردها برای متممی‌های قدیمی‌تر ناآشنا نیست. با این حال فکر می‌کنم خوبه که یه بار در این‌جا، کمی منظم‌تر بهشون اشاره کنم.

این رو هم پیشاپیش بگم که حرف اصلی‌ام، در قسمت آخر این نوشته و پس از فهرست کردن این کارکردهاست:

حرف اصلی من دربارهٔ کارکرد متمم

همهٔ این‌ها را گفتم که به این‌جا برسم:

باور ما در متمم این است که این حرف‌ها را – چه دانش، چه رویکرد، چه نگرش و چه ارزش‌ – نمی‌شود به سبک موعظه و منبر، گفت و رد شد و رفت. با این‌ها باید زندگی کرد.

• نمی‌شود بگوییم: «دوستان. توجه به سلسله مراتب ارزش‌ها مهم است.» همه بگویند: «چقدر خوب که به این نکته اشاره کردی. از این به بعد حواس‌مان هست.» بعد دنبال کار خودمان برویم.
• نمی‌شود بگوییم: «برای یادگیری هر موضوعی، عادت کنید تاریخچه‌ها را ببینید، حاشیه‌ها را ببینید و نگاه کریستالی داشته باشید.» و همه بگویند: «عالی. اشارهٔ بجایی بود. حتماً از همین امروز به این نکته توجه می کنیم.»
• نمی‌شود بگوییم: «تفکر سیستمی را در تصمیم‌های خود لحاظ کنید و تفکر سیستمی هم یعنی این چهار یا پنج یا پنجاه درس.» و هر کس آن‌ها را دید و شنید و خواند، خیالش راحت شود که متفکر سیستمی یا تحلیل‌گر سیستمی شده است.
• نمی‌شود بگوییم «تفکر نقادانه مهم است و اگر این بیست یا پنجاه یا دویست مغالطه را یاد بگیرید،‌ ذهن نقاد خواهید داشت.»
• نمی‌شود بگوییم «بازاندیشی یعنی این و فکر کردن با نوشتن یعنی آن و حالا که متوجه شدید، بروید و بازاندیشی کنید.» و واقعاً کسانی که این حرف را شنیده‌اند، از فردا
• نمی‌شود بگوییم «احترام به بزرگان علم و فرهنگ، ضروری است. و هم‌زمان، آمادگی برای نقد نگاه آن‌ها هم لازم است.» و همه بگویند «چه حرف خوبی.» و لایک بزنند و بروند از فردا این قاعده را رعایت کنند.
• نمی‌شود بگوییم «در عین این‌که تصمیم‌گیری مهم است، ما معمولاً در تشخیص تصمیم‌های مهم و غیرمهم زندگی‌مان اشتباه می‌کنیم» و همه بگویند: به به. چه جالب. از این به بعد به حواس‌مان به این «نکته» خواهد بود.
• نمی‌شود بگوییم «تلاش خوب است. خوش‌بینی خوب است. حتی اگر آینده مبهم است، تلاش کردن بهتر از تلاش نکردن است.» و همه بگویند: خوب شد گفتی. نمی‌دانستیم. از همین لحظه متحول شدیم!

روش ما در متمم این بوده که این نوع بحث‌ها را با دقت، حوصله و ظرافت، در جاهای مختلف لابه‌لای بحث‌ها بگنجانیم. و فرصت و فضایی هم ایجاد کنیم که هر کس به‌تدریج آن‌ها را بررسی، مرور و ارزیابی کند و به‌شکلی که می‌پسندند و به‌اندازه‌ای که صلاح می‌داند و با وزنی که مناسب می‌داند، در مدل ذهنی خود بگنجاند.

وقتی در داستان‌های کسب‌و‌کار می‌بینیم که استراتژی شرکت‌هایی مثل سواروفسکی یا نوتلا در زمان جنگ شکل گرفته، وقتی می‌بینیم پیتر دراکر در میانهٔ جنگ جهانی رشد کرده، وقتی – حتی در بخش‌های ظاهراً سبک‌تر مثل پاراگراف فارسی – می‌بینیم که یک خانم بیمار چگونه به حلزون کنار تخت خود دل می‌بندد و به زندگی ادامه می‌دهد، وقتی در بحث ژورنال‌نویسی می‌بینیم فاوچی چگونه تمام ماجراهای کرونا را ثبت کرده یا رئیس‌جمهور آلمان چگونه به فرهنگ مستندسازی‌شان افتخار می‌کند، وقتی هنگام آشنایی با پیتر سنگه می‌بینیم حتی این نام‌های بزرگ هم عاری از خطا و اشتباه نبوده‌اند، وقتی زندگی برتالانفی را می‌خوانیم و می‌بینیم به‌خاطر یک ترس واهی چگونه در سمت نادرست تاریخ ایستاد، وقتی می‌بینیم ایلان ماسک که در یک حوزه واقعاً ارزش‌آفرین بوده، حوزهٔ دیگری را چقدر اشتباه می‌فهمد، وقتی فکر می‌کردیم همهٔ منتقدان هوش مصنوعی آدم‌های عقب‌افتاده و سنتی هستند،‌ اما بعداً حرف کسانی مثل لومبروزو را دربارهٔ توهم فهمیدن می‌خوانیم، وقتی شیوهٔ فکر کردن کوین کلی را می‌بینیم‌ و مفهوم واقعی آینده‌نگری و نمونهٔ موثری از تحلیل‌گری را تجربه می‌کنیم، چیزی در جایی از ذهن‌مان تغییر می‌کند.

آرام آرام مدل ذهنی ما بزرگ‌‌تر، جامع‌تر و یکپارچه‌تر می‌شود و جهان خود را از ارتفاعی بلندتر و با چشمی بازتر می‌بینیم.

بخش‌های دیگر نظام ارزشی هم به‌شکل مشابه، به‌آرامی در گوشه‌گوشهٔ درس‌های متمم ترویج می‌شوند. مثلاً با وجودی که هیچ‌جا مستقیم چنین جمله‌هایی گفته نشده، لابه‌لای صدها درس این نگاه برای متممی‌ها جا افتاده که: «دانشمندان، متفکران و نویسندگان، در جمع متممی‌ها «نوابغ دست‌نیافتی با جایگاه مقدس و نقدنکردنی» نیستند. آن‌ها الگوهایی دست‌یافتنی هستند و منبعی برای آموختن هستند؛ گاه با کارها و حرف‌های درست‌شان و گاه با بررسی فهم نادرست و اشتباهات‌شان.»

این ترکیب کردن تار و پود درس‌ و نگرش، محتوا و ارزش، آموزش و روش، باعث شده که ساختار محتوای متمم هم با آن‌چه معمولاً از یک سایت آموزشی انتظار می‌رود فرق داشته باشد:

• مهم‌ترین درس‌های تفکر سیستمی در متمم، لزوماً داخل مجموعهٔ تفکر سیستمی نیستند.
• بهترین آموزش‌های تفکر نقادانهٔ ما بدون اشاره به کلمهٔ نقد و نقادی مطرح شده‌اند،
• ارزش‌هایی مثل کار حرفه‌ای، نگاه بلندمدت و پایداری در کسب‌و‌کار، اصلاً به اسم «ارزش» موعظه نشده‌اند. بلکه لابه‌لای بحث‌های دیگر تنیده شده‌اند.
• حساسیت به کلمات، به یک یا چند درس محدود نیست. ما مدام، هر روز، بر سر کلمات با هم بحث می‌کنیم و بر سر و کلهٔ هم می‌زنیم و از هم ایراد می‌گیریم و در نوشتن تمرین‌هایمان وسواس به‌خرج می‌دهیم (همین باعث می‌شود که حرف‌ها و نوشته‌های متممی‌ها، امضای خاص خودشان را داشته باشد و راحت تشخیص داده شود).

و مهم‌تر از همهٔ این‌ها

«زندگی آگاهانه، یادگیری مادام‌العمر، و تلاش برای فهم بهتر جهان» وقتی در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که ما را با هزار جور تنش، ابهام، سختی و دردسر محاصره کرده است، کار ساده‌ای نیست.

بخش بزرگی از جامعه، انرژی و انگیزهٔ خود را از دست داده‌اند. کاملاً هم حق دارند و نمی‌شود ملامت‌شان کرد. در عین حال، این را هم می‌دانیم که بی‌انگیزگی به هیچ چیز تبدیل نمی‌شود.

بسیاری از ما متوجه شده‌ایم که ساعت‌های بسیاری از روزها و هفته‌هایمان، به بهانهٔ همین ابهام‌ها و سختی‌ها، به گوشه‌ای نشستن و در کنج تنهایی کز کردن، به نق زدن و نق شنیدن، و به گشت‌و‌گذارهایی بی‌پایان در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرد که معمولاً آورده‌ای برای ما و جامعه‌مان ندارد.

آیا با این چند حملهٔ آخر من، قانع شدید که نشستن درست نیست و باید بلند شد و کاری کرد؟ قاعدتاً نه. این‌ها هم از جنس موعظه‌اند. انگیزه پیدا کردن و تکان خوردن به محیط مناسب نیاز دارد. باید در اطراف‌مان آدم‌هایی را ببینیم که در عین این‌که مثل ما گرفتار هستند، شوق حرکت و امید رشد در آن‌ها زنده مانده. این آن چیزی است که می‌تواند ما را تکان بدهد. ما باید خود را در میان جمعی ببینیم که با همهٔ سختی‌ها هنوز از حرکت نایستاده‌اند.

پیدا کردن چنین جمعی در جامعهٔ امروز ما ساده نیست (و البته کاملاً هم طبیعی و منطقی است). بخش کوچکی از جامعه هستند که توانسته‌اند هنوز شوق و امید را – هرچند با سختی – در خود زنده نگه دارند. این نوع افراد، که به‌سادگی پیدا نمی‌شوند و در میان افراد خسته، سرخورده و ناامید‌ (که همهٔ آن‌ها هم حق دارند و هیچ ملامتی شایسته‌شان نیست) گم شده‌اند، در جمع متممی‌ها فراوانند. کسانی که هنوز بخشی از ساعت و روز خود را به فکر کردن، تلاش نگاه عمیق‌تر و تحلیل جامع‌تر می‌‌گذرانند.

ما وقتی در متمم موضوعی را وسط می‌گذاریم و با هم حرف می‌زنیم (چه در قالب تجربهٔ ذهنی، چه جمله‌های روزانه، چه دعوت به‌ گفتگو یا تمرین‌های درس‌ها)، این فرصت بی‌نظیر را داریم که از دریچهٔ چشم افراد معدود و پراکنده‌ای که در این جامعه مانند خودمان دغدغهٔ رشد و یادگیری دارند، دنیا را ببینیم. تکه‌هایی از ذهن و نگاه آن‌ها را که می‌پسندیم، برداریم و به مدل ذهنی خود بیفزاییم. از فهمیدن‌ها (و نفهمیدن‌ها)ی یکدیگر درس بگیریم و به این شکل، آموخته‌ها و دانسته‌هایمان را رشد داده و تثبیت کنیم. و در عین حال، ته ذهن‌مان هم این امید شکل بگیرد که «من تنها نیستم. دیگرانی هم مثل من هستند که هنوز نگاهی رو به جلو دارند.»

همین فضای بحث، گفتگو، انگیزه و امید است باعث شده متممی‌ها همیشه جلوتر از متوسط زمان خود باشند.

زمانی که در اوایل دههٔ نود متممی‌ها دربارهٔ ارزش‌آفرینی با هم حرف می‌زدند، هنوز این کلمه به یک مد روزمره تبدیل نشده‌ بود، زمانی که متممی‌ها سعی می‌کردند نگاه سیستمی به مسائل داشته باشند و بر سر و کلهٔ هم می‌زدند (و می‌زنند) که این بحث‌ها را بهتر درک کنند، مسئله‌ی بسیاری از تحلیل‌گران جامعه هم چنین نگاهی نبود. الان هم، بحث‌های متمم و متممی‌ها از همین جنس هستند.

و هم‌چنان، همان‌طور که بالاتر گفتم، بسیاری از این بحث‌ها زیر عناوین و موضوعاتی طرح شده‌اند که اصلاً انتظار نمی‌رفته چنین چیزهایی در آن‌جا گنجانده شود. مثلاً سال‌های سال، آموخته بودیم که بخش خسته‌کنندهٔ درس‌های دانشگاه، تعریف واژگان و مفاهیم است. الان می‌بینیم که دقیقاً لابه‌لای همین تعریف‌ها، چقدر نکته و آموزه‌ وجود دارد و چه فرصت‌هایی برای این‌که با یکدیگر بحث و مجادله کنیم و چیز یاد بگیریم؛ حتی اگر مواضع یا نگاه یکدیگر را کامل قبول نداشته باشیم (هوشواره یک نمونهٔ ساده از این دست است).

ما به این شکل یک جمع یادگیرنده ساخته‌ایم. اگر اوضاع خوب بود، اگر آینده روشن بود، اگر تنش نبود، قطعاً همه‌چیز بهتر بود. اما الان، جمع ما زیبایی دیگری پیدا کرده: مثل گلی که وسط آسفالت سر برآورده باشد یا واحه‌ای در بیابان.

توجه به همین کارکردها بوده که باعث شده متمم هیچ‌وقت تبلیغ نگیرد و اسپانسر نداشته باشد (در عین این‌که همواره چنین پیشنهادهایی بوده و ما تقریباً هر روز در حال رد کردن چنین پیشنهادهایی هستیم).

بنر یا محتوای تبلیغاتی، یا جذب اسپانسر برای یک سایت کار اشتباهی نیست. اما کارکردهایی که ما برای متمم تعریف کرده‌ایم باعث می‌شود – به‌رغم درآمد و سود جذاب – نتوانیم سراغ چنین گزینه‌هایی برویم. متمم باید به منطق بنیادین، استراتژی و کارکردهای تعریف‌شده‌اش وفادار باشد. متممی‌ها باید مطمئن باشند هر چیزی (و دقیقاً «هر» چیزی) در متمم می‌بینند، فقط با توجه به کارکردهای بالا (و نه تأمین رضایت یک تبلیغ‌دهنده یا حامی مالی) در متمم قرار گرفته است.

و حالا که همهٔ این‌ها را گفتم، می‌توانم راحت‌تر بگویم که اتفاقاً برداشت من از متمم – برخلاف حرفی که اول این نوشته نقل شد – این است که وعدهٔ متمم آموزش سریع نیست، آموزش کامل نیست، آموزش فشرده هم نیست. اگر بخواهیم دقیق‌تر و صریح‌تر باشیم، وعدهٔ متمم اساساً آموزش نیست؛ بلکه چیزی از جنس یادگیری است (تفاوت آموزش و یادگیری را یادمان هست).

وعدهٔ متمم، تغییر تدریجی و بلندمدت در اثر حضور در یک جمع یادگیرنده است.

درس‌ها، نوشته‌ها و بحث‌های متمم، با همهٔ تنوع‌شان، قرار است شما را به هر «بهانه‌ای» که شده، جذب کنند و در این فضا نگه دارند و شعلهٔ شوق یادگیری و بالندگی را، در روزگاری که انواع بادها و طوفان‌ها برای خاموش کردنش برخاسته،‌ زنده نگه دارد.

شاید بسیاری از متممی‌ها روز اول با انگیزهٔ دسترسی به مطالب آموزشی به متمم آمده باشند (چون روش دیگری نبوده که آن‌ها را به همراهی با این جمع تشویق کنیم)، اما بعید می‌دانم متممی‌هایی که در این جمع مانده‌اند، با انگیزهٔ «آموزش» (باز هم با همان معنای سنتی کلمه) مانده باشند.